Kathastha – Indra Bahadur Rai

इन्द्रबहादुर राई आधुनिककालीन नेपाली साहित्यका अनन्य बौद्धिक स्रष्टा साथै द्रष्टा मानिन्छन् भने कथास्था उनको अन्यतम बौद्धिक कृति हो – कथा तथा वैचारिक-सैद्धान्तिक दृष्टिसहितको । कथास्था- कथालाई लिएर विपना कतिपयभन्दा अगाडिको निक्खर प्रायोगिक यात्रा हो इन्द्रबहादुर राईको । यस हिसाबले आधुनिक नेपाली कथा – साहित्यको नितान्त नौलो अनि भिन्न भङ्गिमाको कृति हो भन्न सकिन्छ कथास्थालाई । कथास्थामा आइपुग्दा आधुनिक चित्रकला-मूर्तिकला – स्थापत्य – नृतत्त्व – नृत्य र सङ्गीत आदिका अनेक सिद्धान्त अँगालेर अमूर्त, जटिल, क्लिष्ट साथै कथाविहीन अकथामा रूपान्तरित भई नेपाली कथा विधा वैश्विक वर्णको बन्न तरखरिएको पाउँछौं ।
सन् १९६३ पछि इन्द्रबहादुर राईको लेखनयात्रा मोडिन्छ ‘तेस्रो आयाम साहित्यिक आन्दोलनको नौलो लक्ष्य, नवीन वैचारिकी बोकेर – आधुनिक नेपाली साहित्यले त्यसपूर्व अँगाली आएका पारम्परिक शिल्प, युक्ति, प्रवृत्ति- पद्धतिका रुढिहरूलाई विसर्जन गरी लम्बाई-चौडाइ साथै गहिऱ्याइसमेत भएको आधुनिकतम मूल्यसहितको नयाँ नेपाली साहित्य लेखिनुपर्ने आग्रह उद्घोष गर्दै । कथास्थाभित्र नौ थान कथा र चार थान तेस्रो आयामेली सैद्वातिक पृष्ठभूमिको उत्खनन् गरिएका वैचारिक विवेचना समाविष्ट छन् नेपाली साहित्यको एउटा कालखण्डमा धेरैको कुतूहल तथा उत्सुकताको विषय बनेको इन्द्रबहादुर राई, ईश्वरवल्लभ र वैरागी काइँलाद्वारा प्रतिपादित तेस्रो आयाम आन्दोलनबारे बुझ्न चाहनेहरूका निम्ति कथास्था उपयोगी मात्र नभई अति आवश्यक कृति हो